Nisan ayında,Malta'ya yapmış olduğum seyahatte ,1573 ve 1577 arasında inşaa edilen St.John Katedrail'ni gezerken,katedralin tavanlarında yer alan fresklerin rehbere göre fresk olmadığını,çünkü ressamın freskleri işlemeden önce taşlara beziryağı emdirerek adeta bir tuval hazırlandığını,sonrada üzerine resim yapması nedeniyle bunları tablo olarak nitelendirdiğini söyleyince boya tarihindeki gelişmeleri incelemek için içimde bir merak uyandı.

Bu konuda mutlaka bir çok yayın vardır. Amatörce yapmış olduğum araştırmalarda muhtelif kaynaklardan edindiğim bilgiler çerçevesinde,bir biriylen mukayese ederek,kısa bir kronoloji çıkartmaya çalıştım.

Tarihte bulunan ilk resimlerin M.Ö.15.000 yıllarına kadar uzandığı varsayılmakta.Bu resimler fransa'daki Lascaux ve İspanya'daki Alramira mağaralarında görülmüş. Kullanılan boya malzemesi demir oksit olup bağlayıcı içermemekteymiş.

Mısırlılar M.Ö.15.000 yıllarında topraktan boya yapmaktaydılar. Hatta Frikya'dan indigo ve boya kökü ithal ederek mavi ve kırmızı pigmnet yapmışlar.M.Ö.1000 yıllarında akasya ağacından elde ettikleri zamk ile bağlayıcı yaparak resim sanatlarını geliştirmişler. Prof.Hamed A.Ead tarafından en eski Mısır yazıtları üzerine yapılan araştırmada,tekstil boyaması hakkında,Leyden Papirus'una aşağıdaki tarif verilmektedir:

Mor(eflatun)renginin hazırlanması :Frikya Taşını küçük parçalar halinde kırın. Bir kap içinde su ile kaynatın. Daha sonra soğumaya bırakın. Diğer bir kapta yünü suya basın, ilk kabın içine mina yosunu koyup kaynatın. Frikya taşı, kırılıp hazırlanmadan önce ısıtılmalıdır. Asya'daki sanat,pigment ve kil bağlayıcısından oluşan renkli tebeşirle başlamış. M.Ö.6000 yıllarında maden cevherleri ilk pigmentlerin kaynağı olmuş. Bu pigmentlerin karıştırılarak yakılmasıyla elde edilenler ve daha sonra organik pigmentler renk dünyasını genişletmiş. Zamktan,yumurta akından, jelatinden ve balmumundan sıvı süspansiyon hazırlanmış. Çinlilerin lak kullanımları prehistorik zamanlara dayanmaktadır. Chou hanedanı süresince ,arabalar,silahlar vb. şeyler bunlarla süslenmişler.ikinci yüz yılda Çin evleri içten ve dışardan bu laklarla boyanmışlar.Aynı sistem Japonya ve Kore'de de kullanılmış.

İlk koruyucu anlamda örtme, Mısırlıların gemilerini zift ve pelesenkağacı reçinesiyle tecrit etmesiyle ortaya çıkmıştır. Orta çağa kadar ağacın etkiye açık yüzleri koruyucuyla örtülmemiştir. Ressamlar kendilerinin yaptıkları,örneğin yumurta akı gibi maddelerle bu işlerimi yapmışlar. Denizciler formüllerini gizli tutmuşlar.17.'nci yüzyılda kurşun bazlı beyaz boyalar çok yaygınlaşmış 18.yüzyılda pigment ve bağlayıcılar yaygınlaşınca koruyucu anlamda boya kullanımı da yaygınlaşmış. Bezir yağının önemli miktarda elde edilmesi ve pigment olarak kullanılabilecek çinko oksitin üretilmesi,boya sanayiinin hızla gelişmesini sağlamıştır.

Yukarıda kısaca boyanın kullanımının zaman içinde gelişimi hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Görüleceği gibi boya,uzun süre süsleme için kullanılmış olup koruma amacı çok geç fark edilmiştir. Günümüzde bile boyanın görüntüyü düzeltme yani süsleme yanı ağır basmaktadır. Koruyucu yönünü,bazen arabamızın paslanmaya başladığında bazen de tahta eşyalarımızın çürüme yada kurtlanmaya başladığında hatırlarız.

Oysaki günümüzde uygulama alanları farklı çeşitli boya bulunmaktadır. Deniz teknelerini tuzlu suya yada organizmalara karşı koruyanlardan tutunda yangına karşı tedbir olarak kullanılan çeşitleri bulunmaktadır. Teknoloji çok gelişmiştir. Her konuda olduğu gibi tüketici talepleri,üreticileri araştırmaya itmiştir.Ancak tüketicinin de aldığı boyanın sağlık yönünden ve iddia edilen etkisi hakkında güvenceye ihtiyacı vardır. Standart dışı ürünlerin sıkı bir şekilde denetlenerek"merdiven altı" diye nitelenen üretimin mutlaka kontrol altına alınması gerekmektedir.Örneğin kullanılan bir iç yüzey boyasının yaşanılan ortama yapacağı emisyon son derece hayati önem taşımaktadır.Bu boyanın yapımında kullanılan hammaddeler çerçevesinde ortama uyacağı kimyasal maddelerin uzun süreli etkileri çok önemlidir.Kontrolsüz üretilen bu tip boyalar ileride "kanser" yapma riski taşımaktadır. Dolayısıyla kimsenin halkın sağlığı ile oynamaya hakkı yoktur. Konulan standartlar aranmalıdır. En azından ilgili uyarıcı sembol ve cümlecikleri içermeyen ambalajlı boyalar Türkiye piyasasına sokulmamalıdır. Bu tür örneklere maalesef rastlanılmaktadır.

Avrupa Birliği ile mevzuata uyum çalışmaları sürmektedir. Mevzuat çalışmaları AB'ye tam üyelik olmasa dahi,çağımızdaki bilgiler çerçevesinde,tüketici haklarını koruyacak şekilde olmalıdır. Çünkü temeldeki amaç tüketicinin sağlık ve kullanım güvencesidir. Hiçbir uluslar arası anlaşma bu güvencenin önüne geçemez.

Mustafa BAĞAN

Türkiye Kimya Sanayicileri Derneği
Genel Sekreteri